
Kɔannkɔ owu yarba HIV/AIDS yɛ yarba bi a ɔhyɛɛ ase dzii adasa nya nnyɛ ndɛ. Ɔyɛ yarba bi a wiadze n’afɛndzanan nyinara no bi wɔ hɔ na ogu do ara ridzi dasanyi nya wɔ n’asetsena mu. HIV yɛ yar mbowamba nketsenketse a yɛmmfa hɛn enyi hu a odzidzi nyimpadua no mu ara dze no nua panyin AIDS dze ba. Dɛ mbrɛ apɔwmudzen enyimdzefo abɔ mbɔdzen dze dza ɔdze yarba no ba abɔto gua no, ayɛ dzen dɛ wobohu yarba no n’abɔse ankasankasa dze etu ne ntserɛwee ase korakoraa.
HIV a ɔdze AIDS yarba no ba no yɛ yarba bi a obi tum nya bi a ber obi a ɔwɔ yarba no bi no ho nsu bi nye nyia onnyi bi dze nsesa. Mpɛn pii no, ɔnam mpamu agor a ahobambɔ biara nnyi mu do na ɔdze ba. Bio, sɛ edze pandze, onyindam na ndzɛmba ahorow a ano yɛ ndam a nyia ɔwɔ bi no dze edzi dwuma pɛn dze dzi dwuma a, ɔno so itum nya yarba no bi. Awofo a wɔwɔ yarba no bi so tum nam enumfonsu do dze yarba no bi saa hɔn mba. Sɛ hɔn a wɔwɔ yarba no bi dze hɔn mbɔgyaa ma obi a onnyi bi so a, ɔno so otum ma onyia no a onnyi bi no tum nya bi.
Mbrɛ yarba no tse no ntsi, obiara a obenya bi no, hɔn a wonyim dɛ wɔwɔ bi no dze serew hɔn anaa wɔdze si hɔn atwetwe. Iyi ama dɛ obi nkɔ ayarsabea nkɛyɛ nhwehwɛmu nhu mbrɛ ne gyinabew tse wɔ yarba no ho no abɛyɛ Boakye bi ne dzin. Dza hɔn a wɔtse dɛm no ka ara nye dɛ, kaansa yarba no bi wɔ hɔnho mpo a, oye dɛ wonnkohu hɔn gyinabew kyɛn dɛ wobohu. Bio, mpɛn pii no, sɛ nkorɔfo rokɔ ayarsabea akɔhwɛ hɔn gyinabew wɔ yarba no ho a, ɔnam fɛr ntsi, wonntum nnkɔ ayarsabea nkɔhwɛ. Iyi na efir fofor a warankasa botum dze ahwɛ wo gyinabew abɔbɔ adze ma abɛyɛ asɛndɛw wɔ ɔman Ghana hɛn Apɔwmudzen asɔɛe mu no.
Efir no a aba no yɛ efir bi a enam wo ntafi do dze hwɛ wo gyinabew wɔ yarba no ho. Itum dze hyɛ w’anomu hwɛ wo gyinabew no. Sɛ innkotum dze ahyɛ w’anomu a, itum tu wo ntafi gu adze bi mu dze efir no to mu hwɛ wo gyinabew. Efir no nnhwehwɛ dɛ ewɔ yarba no bi anaa innyi bi, mbom, dza ɔyɛ nye dɛ ɔhwɛ dɛ ewɔ yarba no ho nsɛnkyerɛdze wɔ wo ntafi no mu a. Ntafi na wɔdze hwɛ osiandɛ sɛ obi wɔ yarba no bi a, no honandua no yɛ nkombowa anaa honandua no no nsordaafo a wɔko tsia mbowambambowamba no no dodow mu. Dɛm nkombowa anaa nsordaafo no so, wɔwɔ ntafi no mu pii a efir no tum hu dɛ HIV yarmbowamba no bi wɔ wo mu anaa bi nnyi wo mu.
Sɛ edze efir no sɔ woho hwɛ na ihu dɛ yarba no ho nsɛnkyerɛdze no bi wɔ wo ntafi mu a, dza otwar dɛ eyɛ nye dɛ ebɔkɔ asopitsi ankasa akɛyɛ mbɔgyaa mu nhwehwɛmu ehu wo gyinabew wɔ yarba no ho. Efir no yɛ nhwehwɛmu a odzi kan a warankasa tum yɛ ansaana nhwehwɛmu biara a odzi ekyir no aba. Sɛ edze hwehwɛ wo ntafi mu wie a, nyiano a ɔba no, apɔwmudzen enyimfo kyerɛ a, kaansa ɔnnyɛ nokwar turodo mpo a, wɔgye dzi papaapa dɛ nyiano a obefi mu aba no yɛ adze bi a onnyi dɛ idzi ho agor. Wɔgye dzi dɛ efir biara nnyi hɔ a no dwumadzi yɛ ɔha mu ɔha (100%) dze, eso onnyi dɛ edze ɔno yɛ w’awerɛkyekyensɛm tsena hɔ yɛ hwɛhann ber mpo a efir no akyerɛ dɛ yarba no ho nsɛnkyerɛdze wɔ wo mbɔgyaa mu no.
HIV/AIDS efir a warankasa tum dze hwɛ wo HIV gyinabew no yɛ ‘Global Fund to Combat HIV/AIDS and Tuberculosis’ hɔn enyidoadzehu. Nna tserɛ, ɔyɛ hɔn na hɔn nsa hyɛ ase dɛ Ghanaman no mfa ndzi dwuma nko ntsia kɔannkɔ owu yarba no. Ewɔ HIV yarmbowaba no bi nnkyerɛ dɛ w’ewiei ara nye no; bɔ mbɔdzen hu wo gyinabew na tu ho anamɔn ansaana aagye nsamu. Ɔbra nye woara abɔ; abrabɔ pa, bɔ no yie.






