Ɔberɛfɛw 17, 2021 mu no, Ghana Fotosamfo Owura Ken Ofori-Atta dze too Ghana mbrahyɛbaguafie enyim dɛ ɔman no dze abaɛfor tow ne ngyegyee a wɔfrɛ no E-levy dze robɔbɔ adze. Ɔdze asɛm yi too gua ber a nna ɔdze afe 2022 Ghana akɔnwoma kɛse no na ɔman no ne sikasɛm ho tɔwbɔ kakra roto gua wɔ mbrahyɛbaguafie no.

Sɛ yɛka E-levy a, Ghana Towgyegye Edwumakuw no kyerɛ mu dɛ, ɔyɛ tow a ɔda sika no mmonae na ne ngyee a ɔkɔ do abaɛfor kwan do no wɔ abaɛfor mfir do kye dɛ dza mbra nnka no no. Dɛm abaɛfor mfir yi bi nye fuon, kɔmpiwta, sikakorabea mfir ahorow na dza ɔkeka ho. Ɔyɛ abaɛfor tow a Ghana mbra baatan no taa ekyir. Mbra no nye “Electronic Transfer Levy Act 2022” (Act 1075) a wotsintsimii wɔ Ghana Mbra baatan no mu Ebɔw 31, 2022. Tow no ka nhyehyɛɛ a Ghana aban dze egu akwan mu dɛ afe 2024 bodu no, ɔbɔboa ama Ghana GDP no do efi 12.5% akɔ 20%. GDP yɛ sikasɛm mu asɛm bi a ɔkyerɛ mbrɛ ɔman bi ne sikasɛm a ɔboa no mpontui na ne yiedzi tse. Sɛ ɔwɔ sor a, ɔkyerɛ dɛ ɔman bi no mpuntui na ne yiedzi wɔ sor dɛmara so na sɛ ɔwɔ famu a, ɔkyerɛ dɛ ɔman bi no mpuntui na ne yiedzi wɔ famu.

Ansaana mbra no rebɛyɛ edwuma no, akasakasa ahorow na ɔkɔr do wɔ Ghana mbrahyɛbaguafie. Afei so, Ghanafo dodowara na wɔkasae tsiaa mbra no. Ghana Amanyɛkuw a wɔyɛ dɔm kumaa wɔ Ghana mbrahyɛbaguafie a wɔfrɛ hɔn NDC kasae tsiae. Dɔmkumaa no hɔn panyin Owura Haruna Iddrisu kaa dɛ, wɔnnkɛgye E-levy tow no ato mu dabiarada! Ne nkyerɛkyerɛmu nye dɛ, ɔyɛ tow bi a ɔrebegye Ghanafo dodowara hɔn nsamu sika akɛse wɔ kwan ahorow do. Iyi annso hɔ ara, Mumu, 2021 mu no, akasakasa sii wɔ Ghana Mbrahyɛbaguafie ɔnam E-levy tow no ntsi. Mbrahyɛbaguafo a wɔdɔm NDC na NPP amanyɛkuw no koe tsetseew hɔnho ntar guu hɔn enyim ase. Asɛm yi bɛdaan asɛm a Ghanafo na wiadze n’afɛndzeanan nyinara kasaa ho. Mbrahyɛbaguanyi a ɔhwɛ Edwumako Enyan Essiam abatow mpasua do wɔ Finimfin Mantɔw mu a ɔdɔm NDC amanyɛkuw no a wɔfrɛ no Casiel Ato Forson so kaa dɛ, dɔmkumaa no bɔpow tow no. Iyi maa NPP aban a ber no nna wɔpɛ dɛ wɔdze mbra no to Ghanafo do no sesaa mbra no mu. Asɛm a Owura Kojo Oppong Nkrumah a ɔka NPP amanyɛkuw no ho dze too gua wɔ akasakasa a nna ɔwɔ tow no ntuae no ho no nye dɛ, wɔbɛyɛ nsesa wɔ mbra no mu na wɔama abɛyɛ mbra ankasa ber a Ghana Mbrahyɛbaguafie kasamafo Alban Bagbin tse n’egua mu.

Ghanafo dodowara anngye mbra no annto mu. Hɔn siantsir nye dɛ, tow no ntuae mmfa hɔnho osiandɛ ɔyɛ ɔmamba biara n’asɛdze dɛ obotua tow na mbom dza wɔdze tow no yɛ no na wɔwɔ ho haw. Binom so kyerɛ a, wonnhu mfasodze a ɔwɔ tow ahorow a yɛwɔ dada no ho na wɔaahyɛ tow fofor so no ntuae ase. Ghana ndwontownyi kɛse Shatta Wale so dze ne ndze kaa akasakasa yi ho. Ɔkyerɛ a, amanyɛfo a wɔpɛ dɛ wɔdze tow no to Ghanafo do no nndwen Ghanafo hɔn ehiadze ho ntsi mfaso biara nnyi ho dɛ wotua E-levy tow no.
Ghanafo, tsitsir dɔm kumaa a wɔwɔ mbrahyɛbaguafie kasae kasae no, ennkesi aga. Esusow Aketseaba 1, 2022 na mbra no hyɛɛ ase dzii dwuma wɔ Ghana. Nna nkyɛ tow no dze ɔha nkyɛmu kor ekyirpɔw eduosoun enum (1.75%) na ɔdze bɛhyɛ ase. Ɔkyerɛ dɛ, sɛ enam abaɛfor kwan do mona obi sika anaa emona fa woara wo fuon do dze kogu w’abaɛfor sikakorabea baage mu, anaa emona sika wɔ w’abaɛfor sikakorabea baage mu gu warankasa wo fuon do a, dɛm sika no, no mu 1.75% bɔkɔ aban hɔ dze ahwɛ ma mpontudwuma akɔ do. Mumu 2021 mu no, dɔmkuw kɛse hɔn panyin n’abedziekyir Alexander Afenyo-Markin dze bɔtoo gua dɛ wɔbɛtsew E-levy no do efi 1.75% dze akɔ 1.5%. Ɔkyerɛɛ mu dɛ, ɔbɔwɔ Ghana akɔnwoma kɛse a wɔasesa mu a Ken Ofori-Atta dze bɔtoo Ghana mbrahyɛbaguafie enyim no mu.
E-levy tow mbra no bɛyɛɛ mbra pa ma Esusow Aketseaba, 2022 mu no, Ghanafo hyɛɛ no ntuae ase. Ber no, nna tow no gyina 1.5%. Iyi kyerɛ dɛ, abaɛfor sikamonae biara a ɔbor sidi ɔha (¢100) biara no, tow 1.5% na ɔbɛka no. 1.5% E-levy tow no ntuae kɔr do abosoom awɔtwe. Sanda 11, 2023 mu no, aban dze E-levy tow fofor no ntuae dze bɔtoo gua. Ber no, aban dze tow no fi 1.5% dze kɔr 1%. Iyi so kyerɛ dɛ, abaɛfor sikamonae biara a ɔbor sidi ɔha (¢100) no, E-levy tow 1% na ɔbɛka no.

E-levy tow yi abɛdan Akobam kaar a onngyina faakor. Ndɛ a, na ɔnam ha, ɔkyena a, na ɔnam hɔ no. Ne nyinara ekyir no, nkaabɔ ahorow a aba kyerɛ a, sika a nkyɛ aban rohwehwɛ dɛ obenya efi E-levy tow no mu no, ne nsa nnka. Asɛmbisa no nye dɛ, aso mbrɛ Ghanafo rutua E-levy tow no, afe 2024 bodu no, Ghanaman no botum enya E-levy tow a ɔbɔboa ama hɛn GDP no do efi 12.5% akɔ 20% dɛ mbrɛ yɛrohwehwɛ no? Kyerɛ w’adwen wɔ hɛn prama ahorow no do.






