Enyimnyamfo Alban Bagbin, Ghanaman no ne Mbrahyɛbagua Kasamafo dze Asɛm bi a ɔfa Ghana kasahorow ho abɔto gua a abɛdan anokɔnkɔ kɛse kor wɔ ɔman no mu. Ansaana Owura Bagbin bɛka asɛm a ɔtse dɛm no mpo no, Ghanafo dodowara na wosusu dɛ nkyɛ ɔman no dze nankasa ne kasahorow no mu kor bɛyɛ ne kasatsitsir a ɔdze bedzi no ndwuma etsitsir wɔ skuul mu, mbrahyɛbaguafie na aban no ndwuma ahorow ne ndzii mu. Enyimnyamfo Bagbin dze asɛm yi too gua wɔ Ghana mbrahyɛbaguafie Dzifuu bosoom no mu wɔ afe 2023 mu.
Ghanaman ne kasaa mbra no ma ho kwan dɛ Borɔfo kasa nyɛ kasa a ɔman no dze dzi dwuma wɔ no nwomasua mu, mbrahyɛbaguafie, kasa a ɔman no dze bedzi dwuma ber a ɔnye aman ahorow binom ridzi nkitaho na dza ɔkeka ho. Iyi ma Borɔfo kasa a ɔyɛ kasa a Ngyiresi nhyɛ aban no dze too ɔman no do mfe beberee a abɛsen kɔ no wɔ dzibew bi a ɔkrɔn kyɛn hɛn Ghana kasahorow no nyinara. Nwomasua mu no, besi afe 2023 no, Ghana kasahorow nkorkor duenum na aban ama ho kwan dɛ wɔmfa ndzi dwuma wɔ skuul nka Borɔfo kasa no ho. Dɛm kasahorow yinom nye: Esuantse Twi, Ekuapem Twi, Mfantse, Nzema, Anwona, Nkran, Krɔbɔ, Dagaare, Kusaal, Kasem, Lekpapkaal, Sisali, Gurene, Gongya na Dagbani. Mbom dɛm kasahorow nyinara no, no mu kor mpo nnyi hɔ a otum nye Borɔfo kasa no tsentam sɛ ɔban no dwuma ahorow a aban dze dzi no a.
Ayɛwoho, 2023 mu ara na Mali aban gyee too mu dɛ ɔdze ne kasaa dubiako nyinara no bɛyɛ ɔman no ne kasaa etsitsir. Ɔnam do ma aban no eyi Frɛnkye kasa no a Frɛnkyeman no dze too hɔn do ber a nna wɔhyɛ Frɛnkye aban no ase no akwa wɔ ne man no mu. Nnyɛ Mali aban no nko, Kenya, Tanzania na Ebibir anaafo amanaman ahorow na wɔdze hɔnankasa hɔn kasaa ayɛ hɔn kasatitsir. Ɔnam do ma enyi reba Ghanaman no ho dɛ sɛ ɔdze nankasa ne kasaa yɛ ne kasatsitsir a ɔbɛyɛ yie.
Ɔnam iyi do ma Enyimnyamfo Alban Bagbin esusu dɛ ber aso dɛ Ghanaman no so dze nankasa ne kasaa yɛ ne kasatsitsir tse dɛ mbrɛ Ebibiman nkaa binom ayɛ no. Asɛm a Enyimnyamfo Bagbin aka yi dze anokɔnkɔ abɔto ɔman no do. Ghana ha no, Ghana nyimpakan edwumakuw hɔn afe 2023 amandzɛɛ a wɔdze bɔtoo gua fa nyimpa dodow a ɔwɔ ɔman no mu no kyerɛ dɛ, Akanfo nkotsee yɛ ɔha nyɛmu eduanan esuon ekyirpɔw esuon (47.7%). Amandzɛɛbɔ no so kyerɛ Akan kasa no nye kasa a Ghanafo dodowara dze dzi hɔn dwuma papaapa. Iyi ama Ghanafo dodowara na wosusu dɛ nkyɛ sɛ ɔman no dze nankasa ne kasaa bɛyɛ ne kasatsitsir tse dɛ mbrɛ Enyimnyamfo Bagbin rekyerɛ no a, otwar dɛ ɔyɛ Akan kasa no. Dɛm Asɛm yi na dodowara so gye dzi dɛ sɛ wɔdze Akan kasa no a Ghanafo dodowara tse na wotum ka no yɛ a ɔnnkɛyɛ yie.
Hɔn a wɔka dɛm no wɔ hɔn siantsir ahorow. Dza dodowara ka nye dɛ, hɔn so wonyae a nkyɛ wɔmfa hɔn kasaa nyɛ ɔman no ne kasatsitsir. Binom mpo kyerɛ dɛ nkyɛ ɔman no mfa Ghana kasa a dodowara nnka mfa nyɛ osiandɛ dodowara nnka ntsi, nkorɔfo bɛper dɛ wobosua no nkakrankakra kyɛn dza dodowara ka no. Binom so kyerɛ a, dɛ mbrɛ kasa biara nye n’amambra nantsew no, sɛ ɔkɛba no dɛ aban no dze Ghana kasa kor bi bɛyɛ ne kasatsitsir a, dɛm kasa no n’amambra no bɛka amambra nkaa no ahyɛ ntsi sɛ ɔbɛyɛ a nkyɛ mma aban nnhaw no ho dɛ ɔbɛyɛ Ghana kasa bi ne kasatsitsir. Dɛ mbrɛ binom dze nginado mapa dze kasa no, binom dze dɔ a wɔwɔ ma hɔn kasaa no dzi hɔn kan na wɔkasa ma no dɛ ɔno na aban no mfa nyɛ ɔman no ne kasatsitsir sɛ ɔba no dɛ ɔpɛ Ghana kasa bi ayɛ ɔman no ne kasatsitsir a.
Dɛ Ghanaman no mfa Ghana kasahorow bi nyɛ ɔman ne kasatsitsir yɛ adze bi a no ho nkɔmbɔ na anokɔnkɔ hyɛɛ ase nnyɛ ndɛ. Ɔsagyefo Kwame Nkoroma aber do no, ɔbɔɔ mbɔdzen biara dɛ ɔdze ne kasaa Nzema bɛyɛ Ghanaman no ne kasatsitsir eso ne tsirmpɔw yi hyiaa akwansiwdze ahorow pii fii amanyɛfo ahorow binom hɔ a amma n’enyidoadzehu no annyɛ edwuma. Dɛ mbrɛ nkɔmbɔdzi no gu do ara rokɔ do wɔ kasa a daakye bi ɔman no mfa nyɛ ne kasatsitsir no, obiara nnyim nsusui ahorow a mbrahyɛbaguafo na amanyɛfo nkaa no so wɔ fa ho. Ɔmmfa ho nye nyiano a obopue mu, asɛm a Enyimnyamfo Alban Bagbin aka yi dze kasa ho anokɔnkɔ abɔto ɔman no kɔn mu.






