Sudan a ɔwɔ Ebibirmu bokatsifi afamu no nyaa ne fahodzi fii nhyɛdo amambu ase wɔ Sanda 1, 1956 mu. Ɔman Sudan ne fahodzi no bɛyɛɛ ngyinadobo kɛse maa Ebibir asaasepɔn no nyina wɔ fahodziper anamɔntu no mu.
Sudan nyaa ne fahodzi fii aman ebien amambu ase: Britain na Egypt. Dɛm Ngyiresi-Egypt Nkabɔmu / Amannu amambu yi dzii Sudan do fitsi 1899. Amandɔ ekuw na amanyɛfo mpanyimfo ahorow na wodzii Sudan manfo no enyim ma wɔhyɛɛ ase kasaa dɛ wɔpɛ hɔn fahodzi wɔ mfeha eduonu no ne finimfin mu hɔ.
Amanyɛsɛm mu nkɔmbɔtwetwe na nserɛkasa, amandɔfo anamɔntu no nsoɛree na nna ɔyɛ Sudan ne fahodzi aperdzi no no bɔbew. Nna Sudan amanyɛsɛm bɔbew non gu ahorow: nna ɔwɔ ekuw ahorow a nna wogyina hɔ ma mantɔw na nyimpakuw na adwempɔw ahorow. Amanyɛkuw ahorow bi tse dɛ National Unionist Party na Umma Party puepuee dɛ ndze a no mu wɔ dur a nna hɔn kasaa nyinara gyina fahodzi do.
Afe 1940 ewiei mfe na 1950 ahyɛse mfe mu no, amandɔfo anamɔntu na nhyɛdo amambu ntsiae ho ɔyɛkyerɛ kɔr do pii wɔ Sudanman mu. Iyinom bi a ɔgyee dzin papaapa nye dza ɔkɔr do wɔ Ɔbɛsɛ 21, 1964 mu (a nna wɔfrɛ no October Revolution no) a Sudanfo soɛree wɔ ɔyɛkyerɛ mu dze tuu nsordaafo aban a nna ɔwɔ do ber no mu. Ɔyɛkyerɛ no na obuee kwan wonyaa anntonsordaafo aban na amambu.
Ber a nna fahodzi ho aperper gu do no, nna nserɛkasa nkɔmbɔtwetwe so ahyɛ ase rokɔ do wɔ Sudan amanyɛsɛm mu mpanyimfo na Ngyiresi mpanyimfo ntamu. Dɛm nkɔmbɔtwetwe yi na okowiee dɛ wɔdze hɔn nsa hyɛ nkrataa ase wɔ ntseasee mu. Iyi na ɔdze 1953 Sudanfo na Egyptfo Ntseasee no bɔbɔɔ adze a ɔmaa kwan dɛ Sudanfo nara bobu hɔn man na kwan so bɛdaa mu dɛ wobenya hɔn fahodzi.
Afei dze, Sanda 1, 1956 mu no, Sudan nyaa ne fahodzi koraa. Sudanman a woenya ne fahodzi fofor yi kɔr haw beberee mu: bi nye amanyɛsɛm mu basabasayɛ, sikasɛm mu ahokyer na mantɔw ahorow no mu basabasayɛ.Ɔyɛɛ ɔhaw kɛse maa ɔman no dɛ ɔbɛka kasa, ɔsom na amambra ahorow wɔwɔ hɔ no abɔ mu. Na iyi dze berano berano akokoeko pii bae wɔ ɔman no abakɔsɛm mu nyinara.
Ɔhaw yinom nyinara ekyir no, Sudan ne fahodzi no yɛɛ nkuranhyɛ maa Ebibirmu aman nkaa a nna wɔreper hɔn fahodzi no ma wosii nketse wɔ hɔn aperdzi. Iyi daa no edzi dɛ nna nhyɛdo amambu no ntui asorɛkye ɔrobɔ no nnyɛ dza wosiw no kwan a ɔyɛ yie, na Ebibirmu aman no botum adze hɔnho egyina hɔnho do ahyehyɛ hɔn daakye.
Fitsi ber wonyaa hɔn fahodzi, Sudan ehu amanyɛsɛm mu nsakyer ber ahorow, akodze ahorow ntokwa na asetsena amambra mu nsesa ahorow. Tsebea kor so Sudan akɔ mu nye dɛ South Sudan tsew hɔnho bɛyɛɛ ɔman fofor wɔ afe 2011 mu bɛyɛɛ ɔman a ɔyɛ fofor koraa wɔ Ebibir asaasepɔn yi do.
Yɛdze risi no, Sudan ne fahodzi wɔ Sanda 1, 1956 bɛyɛɛ tsir asɛm a ohia wɔ Ebibiman ne fahodzi aperdzi abakɔsɛm mu. Ɔman no ne fahodzi ne per na nsɛm ahorow a osisii wɔ ho no adandan na ogu do araa redandan hɔn abrabɔkwan. Sudan n’akwantui yi tɔ dɛ ɔkaa hɛn ɔhaw na akwanya ɔwɔ ma ɔman a oenya ne fahodzi fofor wɔ ber ngyinayie na h
ɔn kankɔ.
