Akanfo yɛ nyimpakuw anaa kasakuw a wɔdɔm Niger-Congo kasakuw no. Akanfo wɔ amambra a ɔyɛ fɛw ankasankasa. Dɛm amambra a Akanfo wɔ no, agor dzi mu akotsen. Akanfo wɔ agor ahorow a wodzi. Agor ahorow a wodzi no so wɔ botae anaa siantsir tsitsir a wodzi. Dɛm agor ahorow no, no mu bi nye Ebisaa. Ber a bosoom apaa fitaa dɛ ewia ma wimu nworaba reyerɛyerɛw dɛ dɛnkyɛmbo ara pɛr, ber a mbaasiamba na mbanyimbasia ehyia mu ridzi agor twotweetwotwee wɔ gua do no, nna binom so tsetse famu anaa wogyinagyina sor ridzi agor yi a hɛn mpanyimfo bɔe too hɛn hɔ a wɔfrɛ no ebisaa yi.
Ebisaa ne dzin kor so nye ‘ebisaasɛm’. Ɔyɛ asɛm a obi bisa obi dze sɔ onyia no ne nyimdzee, n’adwendwen, n’enyigyen wɔ biribi ho, mbrɛ n’ebufuw tse na mbrɛ osi sie abotar pa. Ebisaa fa wiadze mu ndzɛmba nye ɔbra mu nsɛm nyinara ho. Ɔyɛ ano na ano agodzi a yedzi dze hwɛ dɛ ana binom nyim dɛ mbrɛ hɛn so yenyim no anaa? Ɔnam iyi ntsi, ebisaa ne ndzii yɛ akansi na hɛn adwen a yɛwɔ ber a yeridzi ebisaa nye dɛ yebedzi konyim wɔ onyia no a yeribisa no nsɛm no do. Naaso, dɛ yebesi akan o, yɛbɛyɛ dɛn o, hɛn siantsir nye enyigye na ahomgye.
Ansaana yɛbɛkasa afa siantsir a yɛfrɛ ebisaa dɛm no, ɔwɔ dɛ yɛtse kasafua ebisaa noara ase kɔfekɔfe. Dɛ mbrɛ Aborɔfo wɔ kasafua bi dɛ “Riddle/ Puzzle” no, dɛmara so na Mfantse mu no yɛwɔ ebisaadze anaa ebisaasɛm bi a ne nyiano kyer adwen ara yie.
Hɛn ewuakɔr hɔn asetsena mu no, sɛ ɔyɛ na ndzɛmba bi rokɔ kyew wɔ abrabɔ anaa apɔwmudzen mu na wonntum nntum nnhu siantsir no a, wɔkɔ ebisatsir do: nunsinyi anaa ɔkɔmfo bi nkyɛn kɔhwɛ ho anaa kebisa hɔn tsir. Dɛm ebisasɛm yi na Mfantsefo wɔ kasafua “ebisaa” dze ma no yi. Ebisaa no Borɔfo kasafua ‘riddle’ nye Borɔfo kasafua ‘read’ (kenkan) wɔ twaka. Ɔyɛ tsetse Borɔfo kasafua a n’asekyerɛ nye ‘nkyerɛkyerɛmu’ anaa ‘abɔtsirmuka’.
Ebisaa wɔ nhyehyɛɛ soronko. Odzi kan nye ɔfrɛ/ahyɛse. Iyi nye nsɛm a ber biara yɛka dze hyɛ agor no ase. Akínyemí (2015:52) kyerɛ mu dɛ ɔyɛ nhyɛ ketsee dɛ ebisaa biara hyɛ ase dɛm. Nsɛm a yɛka wɔ ha nye, “Egya rokɔ no, ogyaa me adze bi………”, “Egya adze bi wɔ hɔ……….”, Egya maa/ gyaa me adze bi……..”.
Dza otsia ebien nye asɛnka/ nkyerɛkyerɛmu. Iyi nye asɛm no ankasa. Nyimpa a oribisa asɛm no ma dza ɔreka ho asɛm no ho nkyerɛkyerɛmu dɛ mbrɛ ɔbɔboa etsiefo no ma woegyina do dze eyi ano. Mfatoho: “…..Dɛm adze no, nyimpa a ɔyɛe ammpɛ, nyimpa a ɔkɔtɔe so ammfa annyɛ no ho, na nyimpa a ɔdze yɛɛ noho so ennhu”.
Dza etsia ebiasa nye asɛmbisa: Iyi ba wɔ asɛnka no ekyir. Ɔdze asɛmbisa hwehwɛ dza ɔdze ato gua no ho mbuae anaa nyiano. Nsɛmbisa no bi nye; “Ɔyɛ ebɛnadze?”, “Ɔyɛ dɛn?”, “Ebɛnadze a?”.
Nhyehyɛɛ a otwa tun nye mbuae/ nyiano. Estsiefo no na woyi asɛm no ano. Mfatoho: Dza yɛkae wɔ (2) ne nyiano: adaka.
Ebisaa ho mfatoho no bi na ɔka do yi:
i. Ebɛnadze na sɛ esoma no a ɔnnkɔkɔ eso woara erokɔ soma no a na odzi w’ekyir? – (Sunsum a)
ii. Bankye bɛyɛ papa a, ebɛnadze na ɔbɛkyerɛ? – (No kokonte a)
iii. Ebɛnadze na emmfa adaka nnsie no eso ebɔkɔ no na ɔda adaka mu? – (Nkatse a)
iv. Bankye ne dasefo nye woana? – (Ogya a)
v. Enuanom baasa bɛn na sɛ esoma hɔn mu biara ɔnnkɔkɔ gye dɛ asoma hɔn nyinara? – (Mbukyia a)
vi. Adze bi wɔ hɔ, ɔyɛ abofra mbom a ofura tam, eso ɔyɛ panyin a nna ɔapa ne tam egu. Ebɛnadze a? – (Nkampor a)
vii. Nyimpa bi wɔ hɔ, sɛ osua edwuma na ohu a, da biara ɔsɛn no kɔn ahoma. Ebɛn nyimpa a? – (Krakyenyi a)
viii. Adze bi wɔ hɔ, nyia ɔyɛe no mmpɛ; nyia ɔpɛ ntsi ɔkɔtɔ no mmfa nnyɛ no ho. Nyimpa a ɔdze yɛ no ho no so nnhu. Ɔyɛ ebɛnadze? – (Fundaka a)
ix. Borɔnyi tsentsen bi wɔ hɔ. Sɛ ɔba Ebibiman mu bɛnantsewnantsew pɛ, nna ɔayɛ tsiatsia. Ebɛn borɔnyi a? – (Kyɔɔkoa)
x. Kyirefuwa na akokɔ, woana nye panyin? Akoka a. (Siantsir nye dɛ, ɔwɔ mu dɛ akokɔ biara no, kyirefuwa na ɔbobɔ fi mu ba dze, eso akokɔ na Nyame bɔɔ no ma ɔbɔtoow kyirefuwa).
Ebisaa yɛ agor a ɔyɛ enyika na ɔdze enyigye na mfaso ahorow nam. Ber aso dɛ yɛkyerɛ hɛn mbofra agor no ne ndzii ama woeetum esua ma agor no akɔ do ara atsena ase. Adze pa wɔ fie a oye!






