Sɛ basia fa yafun a, ndzɛmba ahorow pii na ɔfa mu na iyi ma ɔda ndzeyɛɛ ahorow pii edzi. Nyinsen mu ndzeyɛɛ no mu piinara san kɔ mber tsia mu a pemfo mmfa edur biara. Bi so yɛ dza ɔba a gyedɛ pemfo no fa edur anaa adatserfo dze no fa mfir mu dze no to edur do ansaana noho atɔ no. Iyinom nyinara tum ma basia no fa ahohiahia na ɔyaw mu dɛm ber no. Akyerɛw yi bɛkasa afa esikyire yarba a apemfo binom taa nya no wɔ hɔn nyinsenber mu, dza wɔbɛyɛ na kwan a wɔbɛfa do akora hɔn ho wɔ dɛm ber no amma aammfa ɔhaw ammbrɛ abofra no a ɔda yafun mu no, na aboa so abɔ maame noara so no nkwa ho ban wɔ n’awoo mu.

Nhwehwɛmu akyerɛ dɛ basia a onnyi esikyire yarba tum nya bi ber a ɔafa yafun no. Binom so nnya bi koraa. Iyinom nyinara gyina nsesa a ɔba nyimpadua no mu ɔnam nyinsen no ntsi. Binom wɔ hɔ a, sɛ wɔwoo a, esikyire yarba no tum kɔ famu koraa dɛ mbrɛ nna ɔtse no ara na binom so dze no nnkɔ na ogya hɔn esikyire yarba.

Aso ebɛnadze na ɔma apemfo nya esikyire yarba? Ndzɛmba ahorow pii na ɔtwetwe nyinsen mu esikyire yarba ba? Nhwehwɛmu ada no edzi dɛ sɛ nyimpa yɛ kɛse pii na ɔfa yafun a, kɛseyɛ no so dzi dɛm tsebea no mu akotsen araa yie. Nyimpadua no mu no, homɔnse pii na ɔwɔ mu a ɔboa hwɛ esikyire no dodow a ɔba nyimpadua no mu tsew do ma ɔyɛ mbrɛ ɔsɛ dɛ ɔyɛ no ara pɛr, naaso sɛ basia fa yafun a, dɛm homɔnse no dwumadzi no kɔ famu. Dɛm ntsi esikyire no dodow no nntum nngyina fakor na ɔma esikyire no dodow no kɔ sor aber biara. Sɛ yeyi iyi fi hɔ a, dza nhwehwɛmu ada no edzi dɛ ɔtwetwe esikyire yarba ba wɔ nyinsenber mu na odzidzi do yi:

Ɔtɔ do bio nye ber nyia a onyinsen no n’ebusuafo piinara wɔ esikyire yarba. Iyi kyerɛ dɛ esikyire yarba no no ho nsesanee wɔ hɔn mbɔgyaa mu ntsi nsesa kakra biara ɔbɛba nyimpadua no mu no tum twetwe esikyire nyarba ba anaa ɔma esikyire no dodow no kɔ sor ntsɛntsɛm.
Sɛ obi wɔ esikyire yarba dada, na ɔfa yafun a, nyimpadua no mu nsesa no tum ma esikyire no dodow no kɔ sor ma otum dze ɔhaw pii brɛ no.
Nhwehwɛmu ada no edzi bio dɛ mbasiafo a woedzi kan awo mbofra a hɔn mu dur yɛ pɔno akron a ɔyɛ 4.1 kilograme no taa nya esikyire yarba anaa hɔn esikyire no dodow taa kɔ sor wɔ hɔn nyinsen a ɔtɔ do bio no mu.
Edziban ahorow pii na
apɔwmudzen edwumayɛfo ada no edzi dɛ ɔma esikyire no dodow kɔ sor na ɔnnsɛ dɛ apemfo dzi. Iyinom nye kabɔhaedretse bi tse dɛ santom, emo fitaa, adɔkɔdɔkɔdze, soda na pii a ɔkeka ho. Iyi fi hɔ a, onnyi dɛ wɔsan dzi edziban a angoa wɔ mu pii tse dɛ mbɔgyanam. Edziban a mabobɔ do yi nyinara ma esikyire no dodow kɔ sor. Dɛm ntsi ɔsɛ dɛ basia a ɔafa yafun twe noho fi ho.
Nsunsuando a nyinsenber mu esikyire yarba nya no wɔ abofra a ɔda yafun mu no do.
Sɛ obi nya esikyire yarba wɔ ne nyinsen ber mu na sɛ ɔannhwɛ ammpɛ edur annsɔw ano a, ɔhaw a otum ba abofra no do no mu bi na odzidzi do yi:
Odzi kan nye kɛseyɛ mbordo. Sɛ nyia onyinsen no n’esikyire no dodow kɔ sor a, otum ma abofra a ɔda yafun mu no nyin yɛ kɛse ma ɔbor dza nkyɛ ɔsɛ dɛ ɔyɛ no do. Iyi ma sɛ odu ber a wɔrowoo no a, ɔnam ne kɛse no ntsi, abofra no nnya kwan mmfa mu yie mmba. Binom mpo pira na iyi ma wɔpaa ne maame no yi no dɛ mbrɛ ɔbɛyɛ a wɔbɔbɔ no ho ban amma hwee annyɛ no.

Bio, esikyire mbordo wɔ nyinsen ber mu tum ma wɔwoo abofra no ntsɛm a no bosoom akron no nnsoe. Mpɛn pii no, adatserfo noara yɛ nhyehyɛɛ yi abofra no ɔnam no mu dur no ntsi.
Bio, dɛm tsebea yi ma mbofra a wɔwoo hɔn ntsɛntsɛm no mu piinara nya ɔhaw wɔ hɔn mfafakuwa a ɔboa hɔn wɔ ahomgu mu a ano yɛ dzen araa yie.

Ɔtɔ do bio, mbofra yi mu piinara na wonya yarba a wɔfrɛ no haepoglaesemia. Iyi kyerɛ dɛ abofra no n’esikyire no dodow wɔ famu koraa ber a oefi yafun mu epuei no. Iyi tum ma abofra no sensen mpɛn pii. Nnyɛ iyi nko, dɛm mbofra no tum nya esikyire yarba n’ahorow a ɔtɔ do ebien na ɔsan yɛ kɛse bor do wɔ ne mpanyin mfe mu.

Otwa tun nye Owu. Sɛ ɔbaa bi fa yafun na onya esikyire yarba wɔ ne nyinsenber mu na ɔammpɛ edur enntu ase a, otum ma abofra no fa mu hwer no nkwa wɔ yafun mu na mpo awoo ekyir.
Apemfo mfa kwan pa do nkora hɔn ho yie amma woeennya esikyire yarba.





