Apɔwmutsentsen yɛ adze a noho hia ma nyimpa biara. Ɔboa ma nyimpa n’apɔw mu yɛ dzen ma onya apɔwmudzen mapa dze dzi no dwuma daadaa. Ana ho hia dɛ nyimpa bɛtsentsen n’apaw mu a? Nyew! Oye dɛ nyimpa bɛtsentsen n’apɔw mu osaindɛ ɔboa nyimpa no honamdua no na n’adwen. Hia apɔwmutsentsen hia ntsi, nsɔrnsɔr, ankorankor na akuwekuw pii noara na ndɛ wodzi ehyɛ ndawɔtwe n’wiei biara ntsentsen hɔn mpɔw mu. Adatserfo akyerɛ dɛ ɔboa ma nyimpadua no nya ahoɔdzen. Apɔwmudzen nhwehwɛmu ada mfaso anaa hia a ohia dɛ nyimpa bɛtsentsen n’apɔw mu aber na aber nyinaa.

Odzikan, apɔwmutsentsen boa nyimpa n’akoma ma odzi dwuma yie. Akoma yɛ nyimpadua no ne mfafakuwa bi a no ho hia yie ma nyimpa. Sɛ nyimpa botum edzi no dwuma biara a nna ogyina akoma no do. Dɛmara so na sɛ nyimpa bi n’akoma gyaa dɛ oridzi dwuma a, nna nyimpa kor no reyɛ ahwer no nkwa anaa mpo dɛ nyimpa kor no ahwer no nkwa dada. Abɔdze mu nyansapɛ kyerɛ dɛ, akoma no na ɔboa ma bogya dzi afrosan wɔ nyimpadua no mu. Akoma no dzi dwuma dɛ opia bogya kɛma nyimpadua no mfafakuwa nkaa no nyinaa. Iyi ma yehu dɛ apɔwmutsentsen ho hia ma nyimpadua no ber na ber nyinaa. Saintsir nye dɛ, sɛ nyimpa tsentsen n’apɔw mu a, ɔboa dze ahoɔdzen soronko bi brɛ akoma no ma onya kwan dzi no dwuma dɛ opia bogya kɛma mfafakuwa ahorow a wɔwɔ nyimpadua no mu dɛ mbrɛ ɔsɛ. Apɔwmutsentsen boa siw nyarba ahorow a ɔba akoma no ho no na nyimpadua no do no kwan.

Apɔwmutsentsen boa ma nyimpa no nkomboa noho yɛ dzen. Sɛ wo nkomboa mu yɛ dzen a, yarba nnkotum akyerɛ wo ntsɛmtsɛm na dɛmara so na sɛ wo nkomboa mu nnyɛ dzen a, yarba biara a ɔbɔbɔ ewura nyimpadua no mu no nya kwan ka wo to hɔ ntsɛntsɛm. Afe 2020, ber a covid 19 bae no, nna ho akehia dɛ nyimpa bɛtsentsen n’apɔw mu ma no nkomboa no ayɛ dzen dze abɔ hɛnho ban efi yarba covid 19 mu. Nnyɛ yarba covid 19 nko na ho kehia dɛ yɛbɛtsentsen hɛn apɔw mu dze abɔ hɛn ho ban, mbom, nhwehwɛmu ada no edzi dɛ, sɛ yetsentsen hɛn apɔw mu a, ɔboa hɛn ma nkomboa a ɔwɔ nyimpadua no mu no yɛ dzen ma aboa abɔ nyimpadua no ho ban fi nyarba ahorow bi tse dɛ diabetes, heart attack, stroke, artritis, bogyambordo na ne tsitsiriw nyarba a nyenya fi vaerus na bakteeria nkyɛn.(virus and bacterial)
Sɛ nyimpa tsentsen n’apɔw mu a, ɔboa nyimpadua no ma otu nyarba ahorow pii ase fi nyimpadua no mu na eso abɔ nyimpadua noho ban efi nyarba ho. Yarba bi tse dɛ diabetes, sɛ yɛtsentsen hɛn apɔw mu a, ɔboa nan esikyerɛ no dowdow a ɔwɔ nyimpadua no mu no ma no do tsew. Bio, sɛ nyimpa yɛ kɛse bordo a, mpɛm pii no eyɛ a na ogyina angua no dodow a aboa ano wɔ nyimpadua no mu no do. Angua a ɔwɔ nyimpadua no mu no tum dze yarba bi tse dɛ (obesity) kɛseyɛ mbordo, bogyambordo, akoma yarba na pii a ɔkeka ho brɛ nyimpadua no. No dɛm ntsi, sɛ yɛtsentsen hɛn apɔw mu a, ɔboa ma angua a ɔwɔ nyimpadua no mu no no nan ma nyimpadua no nya ne fahodzi fi nyarba ahorow pii a wɔnam dɛm kwan no do ba no ho. Nhwehwɛmu ada no edzi dɛ, apɔwmutsentsen bɔ nyimpadua no ho ban fi kansa (cancer) ho.

Sɛ yeyi iyi so fi hɔ a, apɔwmutsentsen boa nyimpa ma n’enyi tum gye na otum da yie. Ohia dɛ nyimpa botum ada yie ama oenya ahoɔdzen dze edzi no dwuma. Apɔwmutsentsen boa dze ahoɔdzen soronko brɛ nyimpa ma onya ahokeka na enyigye yɛ ne daadaa dwumadzi.
Apɔwmudzen edwumayɛfo ma yɛtse ase dɛ, sɛ nyimpa tsentsen n’apɔw a, ɔboa adwen no mapa. Apɔwmutsentsen boa ma akoma no tum pia mframa ( oxygen) dze kɔ adwen no mu dɛ mbrɛ ohia dɛ adwen no nya dze dzi dwuma.

Nokwar, Apɔwmutsentsen boa nyimpadua no yie wɔ akwan pii do. Oye dɛ yɛbɛtsentsen hɛn apɔw mu naaso onnyi dɛ yɛyɛ ma ɔbor do ama ammfa asɛm abrɛ hɛn.
Apɔwmudzen edwumayɛfo ama yɛatse ase dɛ, ohia dɛ dɛ basia a onyisen bɛtsentsen n’apɔw mu. Wɔkyerɛ dɛ apɔwmutsentsen boa basia a ɔafa yefun ma sɛ ne mber so dɛ ɔbɔwoo a, n’ase tum buei ntsɛm na afei so onya ahoɔdzen dze kyem dze woo asomdwee mu a ɔmmbrɛ.






