Awar yɛ adze bi a ɔyɛ fɛw papaapa. Ɔyɛ Akanfo amambra tsitsir no mu kor. Dɛm ntsi Akanfo nndzi ho agor koraa. Sɛ yɛka awar a, ɔyɛ amambra a ɔkɔ do wɔ banyin na ɔbaa ntamu a hɔn ebusua ebien nyinara gye to mu na dɛm ntsi amandze biara a otwar dɛ wɔyɛ ma hɔn no, wɔyɛ dze ka hɔn bɔ mu dɛ okun na ɔyer. Mbom, ansaana banyin na ɔbaa bi bɛtsena abɔ mu amambra kwan do dɛ okun na ɔyer no, otwar dɛ wodzi nokwar wɔ hɔn apɔwmudzen ho, tsitsir mbrɛ hɔn beenu no hɔn Mbɔgya mu Nkwambowa n’ahoɔdzen tse no.
- Mbɔgya mu Nkwambowa Yarba, dza borɔnyi frɛ no “Sickel Cell Disease (SCD)” no yɛ mbɔgya mu yarba bi a ebusua binom mu nyimpa a wɔwɔ bi no nam awoo do dze ma hɔn asefo. Ɔyɛ yarbabɔn bi a ɔhaw dasanyi ara yie wɔ wiadze yi mu. Nhwehwɛmu kyerɛ dɛ yarba yi taa bɔ Ebibifo, Mɛditereniafo, Finimfin Epueifo na Ahyia n’Anaafofo. Ɔyɛ mbɔgya mu yarba bi a osi ber a basabasayɛ bi kɔ do wɔ mbɔgya a odzi afowsian wɔ nyimpadua no mu no. Sɛ dɛm basabasayɛ yi si mbɔgya mu a, ɔma mbɔgya nkwambowa no yɛ bawee ma no no su so sesa yɛ yarba su a ɔma nkorɔfo nya yarbabɔn a ɔtse dɛm no bi. Ntsease a adɔfonom nya wɔ hɔn apɔwmudzen ho tsitsir mbrɛ hɔn mbɔgya mu nkwambowa no tse no bɔboa hɔn ma wɔaatsena asomdwee mu hɔn dankwa nyinara.
Ansaana adɔfonom bɔwar no, adze kor a otwar dɛ wohu nye mbrɛ hɔn mbɔgya mu nkwambowa no n’apɔwmudzen tse no. Ana mbrɛ banyin ne dze no tse no nye ɔwo ɔbaa dze no hyia? Sɛ adɔfonom binom amma hɔn enyi aannkɔ mbrɛ hɔn mbɔgya mu nkwambowa n’apɔwmudzen tse no ho na wɔwar a, na gyangyanbiara hɔn beenu no nyinara wɔ bi a, akwanya a wɔbɔwoo mbofra a wɔwɔ bi no wɔ sor papaapa kyɛn dɛ wɔnnkɔwoo bi. Mbom sɛ ɔba no dɛ awarfo no mu kor wɔ yarba no su no bi, na sɛ kor no nnyi bi a, ɔno abofra no rinnya bi eso obenya yarba no no su no bi wɔ no mu. Otwar dɛ awarfo tse iyi ase ansaana ɔdɔ efura hɔn enyi.
Otwar dɛ adɔfonom hu nsunsuando bɔn a mbɔgya mu nkwambowa yarba no dze ba no amma aannhaw hɔn ebusua nhyehyɛɛ. Nsunsuando bɔn a ɔdze ba no bi nye dɛ, ɔma mbɔgya nkwambowa no yɛ bawee ma mbɔgya nntum nndzi afowsian wɔ mbɔgyakwan ahorow a ɔwɔ nyimpadua no mu no yie. Iyi ma akwansiwdze ahorow kɔ do wɔ mbɔgyakwan ahorow a ɔwɔ nyimpadua no mu no na ɔtsew ɔsegyen dodow a ɔkɔ nyimpadua no mu no do. Iyi dze honanyaw a n’ano yɛ dzen ara yie dze brɛ nyimpadua no. Honanyaw no tum dzi dɔnhwer anaa nda mpo.
Mbɔgya mu Nkwambowa Yarba no tum so dze yarba anemia ba na otum sɛɛ wo nyimpadua no nkwaa ahorow no. Otum so twetwe nyarbanyarba brɛ nyimpadua no so. Mpɛn pii no, hɔn a wɔtsetse dɛm no nntum nnyin nnkyɛr so. Otwar dɛ adɔfonom hu datser a ɔyɛ mbɔgya mu nhwehwɛmu ma wɔhwehwɛ hɔn mbɔgyaa mu yie ansaana awar mpo a aba hɔn tsir mu. Iyi bɔboa hɔn ma woehu hɔn gyinabew ansaana wɔbɔwar a wɔaawar.
Ansaana ebɛgye wo dɔfo bi ato mu dɛ wɔnwar no, mbɔgyakuw ahorow a ɔka do yi kyerɛ dɛ sɛ wɔwar a ɔbɛyɛ yie anaa ɔnnkɛyɛ yie:
AA+AA= ✅
AA+AS= ✅
AA+AC= ✅
AA+SS= ✅
AA+SC= ✅
AA+CC= ✅
AS+AS= ❌
AS+AC= ❌
AS+SS= ❌
AS+SC= ❌
AS+CC= ❌
SS+SC= ❌
SS+SS= ❌
SS+CC= ❌
SC+SC= ❌
SC+CC= ❌
CC+CC= ❌
AA kyerɛ dɛ ɔhaw biara nnyi mbɔgya nkwambowa no mu. AS kyerɛ dɛ onyia no wɔ Mbɔgya mu Nkwambowa Yarba no su no bi wɔ no mu. CC kyerɛ dɛ onyia no wɔ ne na no mbɔgyakuw C na ɔsan so wɔ n’egya nedze a ɔyɛ C no bi so. SS muo nwionn. Ɔkyerɛ dɛ yarba no wɔ mbɔgya nkwambowa no mu ankasaankasa. Ɔyɛ hu kyɛn nkaa no nyinara. Otwar dɛ ema w’enyi kɔ wo dɔfo no mbɔgyakuw ho amma eenu woho wɔ w’awar mu da bi da bi. Apɔwmudzen pa yɛ egyapadze a obiara nnkotum agye efi wo nsamu. Abrabɔ pa; bɔ no yie.






