Ogya nye dɛ ndzɛmba a wotum dzɛw nye mframa mu ahoɔdzen ɔsegyen a nyimpa na mbowa hia dze atsena ase no bedzi afora ma n’ewiei no, kandzea, ɔhwew na wusiw befi mu aba a yɛtaa ka dɛ ɔredzɛw. Sɛ yɛkyerɛ mu dɛ iyi yɛ gya a, nna tserɛ dza yɛdze yɛ edziban, dza yɛdze yɛ ndwuma ahorow na dza ɔkeka ho binom nyinara ka ho. Mbom no, sɛ ɔkɛba dɛ gya no dzɛw bor dza yɛhwehwɛ no do, ɔgye nsamu anaa opue mbrɛ enyi nnda anaa onnyi dɛ opue a nna akɛyɛ gyahyehyew. Gyahyehyew tɔ dɛ ɔsɛɛ adan na egyapadze ahorow, opirapira nkorɔfo na ɔtɔfabi so a ɔdze owu dwir binom do.
Nyimpa dodowara a yɛnnyɛ akogyafo no hɛn nyimdzee nye dɛ gyahyehyew yɛ gya a ɔredzɛw berdzedzeedze sɛɛ ndzɛmba. Gya biara yɛ gya ma hɛn. Mpɛn pii no, yebohu ara nye dɛ gya no redzɛw a yennhu dza yɛnyɛ wɔ ho. Dɛm ntsi, kwan biara a yenyim dɛ wɔfa do dum gya no na yɛreyɛ ahwɛ dɛ gya no bodum a. Dɛm akwan ahorow yi tum ma gya no binom gye nsamu koraa.
Odumgya edwumayɛfo anaa akogyafo kyerɛ mu dɛ gya gu ahorow etsitsir enum, na binom so kyerɛ dɛ ɔyɛ ahorow esia, na dza ɔkeka ho binom. Iyi ho ntsi na ber akogyafo bɛba gya bi dɛ worudum no no wɔpɛ dɛ wobohu dza ɔdze gya no bae no. Nkyerɛmu a ɔwɔ iyi ho nye dɛ gya no ne farbaa na ɔbɛkyerɛ mbrɛ wobotum edum no ntsɛm. Dɛm nkyekyɛmu yi gyina gya no ne farbaa do. Ekuwekuw ahorow no nye A, B, C, D na K/F.

Ndzɛmba ebiasa na wɔbɔ mu yɛ gya a hɔn nye ɔsegyen (mframa), ɔhyew na ahyewdze (adze biara a otumhyew). Ahyewdze no bi nye taabow/ndua, krataa, tam, dadze, ngo/angoa, fangoo, ogyamframa, enyinam ahoɔdzen na dza ɔkeka ho. Dɛm ahyewdze yinom na woegu hɔn ekuwekuw ma ɔnam do woeenya gya mu nkyekyɛmu ahorow no. Ekuw no na hɔn mu ahyewdze na ɔka do yi:
Kuw A
Kuw yi mu ahyewdze no nye ndzɛmba a wɔyɛ dzen (mbom wɔnnyɛ ndadze) bi tse dɛ ndua anaa ntaabow, tam ndzɛmba, dan ho na no mu ndzɛmba bi tse dɛ, abow, ngua, pon, mpa, na adze. Ndzɛmba bi tse dɛ nkrataa, rɔba, na nwurabanwuraba so ka dɛm kuw yi ho. Gya ka ndzɛmba yinom mu biara a, otum dzɛw sosɔ ndzɛmba a ɔbembɛn no mu sɛɛ adze.
Kuw B

Ahyewdze a wɔwɔ kuw yi mu yɛ dza ɔyɛ nsunsu. Nsunsu ndzɛmba na ndur ahorow a yɛdze dzi dwuma wɔ ndwumakuw ahorow pii mu na wotum dzɛw anaa wɔpa gya. Ahyewdze nsunsu yi binom nye dza yɛdze siesie anaa yɛdze pepa fi, dza yɛdze nan ndzɛmba, fangoo ahorow, kyerɛwdur ahorow, nkaho edur na mfonyinyɛ ndur ahorow.
Kuw C

Kuw yi mu ahyewdze no nye enyinam ahoɔdzen. Ndzɛmba enyinam ahoɔdzen fa mu nam akwan ahorow do dze gyahyehyew ba. Yɛnkaa dɛ dɛm gya tum dɔm kuw nkaa no mu biara osiandɛ sɛ gya ne farbaa fi enyinam ahoɔdzen a, nnyɛ enyinam ahoma no ara na ɔkɔ do dzɛw. Mpɛn pii no ehyewdze a yeedzi kan abobɔ do no na sɛ bi bɛn hɔ a ɔtaa ma gya no yɛ kɛse.
Kuw D

Kuw yi mu ahyewdze no yɛ ndadze. Ndadze ahorow a wotum hyew nyinara wɔ dɛm kuw yi mu. Yɛnkaa dɛ dadze’ biara tum fa gya ma ɔyɛ yie. Na gya no anodzen na ɔbɛkyerɛ dadze a obotum ahyew anaa anan no.
Kuw K

Iyi yɛ gya a ɔtaa tɔ hɛn gyaadze. Gya ndzeyɛɛ na ndzɛmba ahorow a yɛdze yeyɛ edziban wɔ gyaadze bi tse dɛ angoa, ngo, na adze tum pa gya ma ɔsɛɛ ndzɛmba. Dɛm gya otum totɔ wɔ hɛn gyaadze no nyinara na akogyafo a wɔwɔ Ghana no frɛ no Kuw K gya.
Ogyamframa na mframa ahorow binom a wotum pa gya nyinara yɛ kuw kor. Dɛm mframa ahoɔdzen yinom yɛ dza mpɛn pii no yɛdan no gya anaa yɛdze yɛ gya adze. Ɔhaw tum ba ho anaa biribi tum si ma iyinomara so tum dze gyahyehyew ba a n’ano yɛ dzen.
Iyinom nye mbrɛ odumgya edwumayɛfo afa gyahyehyew ne farbaa do akyekyɛ gya mu ekuwekuw. Hyɛ no nsew dɛ Kuw K no ara na edwumayɛfo binom frɛ no Kuw F, na Kuw D no so wɔfrɛ no Kuw E.
Hwɛ enyim dɛ yɛbɔkɔ do araa esua gyahyehyew ho adze ɔnam dɛ ɔyɛ nyimpa mpontu ne tamfo kɛse.






