Mpanyimfo bu bɛ bi dɛ, “sɛ etumpan nntsee hwee a, ɔmma damirifa”. Fɔntɔmfrɔm yɛ Akanfo ayer a wɔyan dze huhor ɔhen bi anaa okunyin bi. Ɔyɛ adehye kyen a wɔbɔ wɔ ber a biribi rebesi anaa ber a biribi esi, anaa ber a dwumason bi rokɔ do. Akanfo nndzi frɔntɔnfrɔm ho agor koraa wɔ hɔn amandze na amambra mu osiandɛ okenya hɔn sunsum araa yie

Tsetse no nna akyen a odzi akotsen nye; kete na asafo. Dɛmber no nna kyen a ɔwɔ Esuantseman mu nye kete, na Denkyirafo na wɔdze bae wɔ ɔhen Boamponsem aber do wɔafe 1692 mu. Dɛm ber no nna Esuantsefo hyɛ Denkyirafo ase. Ntsi aber biara sɛ wɔrobɔ kete kɛse no a, wɔbɔ no dɛ “kɔtɔkɔbɔsom Amponsem, kɔtɔkɔ bɔsom Amponsem”. “Kɔtɔkɔ” no gyina hɔ ma Esuantseman na “Amponsem” no so gyina hɔ ma Denkyirafo. Sɛ wɔka dɛ “kɔtɔkɔ bɔsom Amponsem” a, nnawɔkyerɛ dɛ Esuantsefo bɔsoom Denkyirafo.

Afe 1701, ber a Osei Tutu I dzii Ntsim Gyakare no do nkonyim wɔ Effiduase ɔko kɛse no mu no ma n’ahendzi bɔbɔɔ adze no, nna ɔwɔ dɛ no so tum yɛ biribi kɛse a ɔbor kete do. Ɔnam iyi do ma no so dze kyen kɛse a wɔfrɛ no fɔntɔmfrɔm bɔbɔɔ adze. Dza ɔyɛɛ ma fɔntɔmfrɔm bɛyɛɛ kɛse kyɛn kete nye dɛ, nna kete yɛ kyen ahorow enum, mbom fɔntɔmfrɔm bɛyɛɛ kyen ahorow esuon.

Abakɔsɛm kyerɛ dɛ, Bɔrbɔr Mfantse fi akwantu mu reba no, wɔnndze fɔntɔmfrɔm bae. Mbom wɔdze asafo, aprede, adawuranan na Obendeeku na wɔdze bodur Mankessim ha. Nana Ɔson no wu ekyir no a Nana Eduonu Egyin bedzii adze no, nna otwar dɛ wonya biribi a wɔdze bɛgyegye ɔhen no taataa. Iyi maa wɔhyɛɛ ase dze bɔmbaa gyegyee ɔhen no taataa wɔ ber a ɔreba anaa ɔtse sor.

Mber rokɔ enyim no, nnampanyimfo hun dɛ otwar dɛ wɔhwehwɛ akyen ahorow binomka ho ama woeetum ehuhor ɔhen no na wɔaka n’akɛseyɛ. Dɛm adwen na nyimdzee yi na ɔmaa wonyaa akyen bi tse dɛetumpan, aprede, dawur, ansawa na frɔm a seseiara wɔdze gorfɔntɔmfrɔm no.

Nna kyerɛ dɛ, dɛ mpanyimfo dze fɔntɔmfrɔm bohuhor ɔhen bi no nam bɔmbaa do bɔbɔɔ adze.
Afei kenken akyen ahorow a wɔbɔ mu yɛ yɛ fɔntɔnfrɔm wɔ akannews.com






